Astygmatyzm: Co to jest, jak powstaje i jak go leczyć?

Czym jest astygmatyzm?

Astygmatyzm (nazywany też niezbornością) to wada refrakcji oka, w której promienie światła nie skupiają się w jednym punkcie na siatkówce, lecz w różnych miejscach. W zdrowym oku rogówka i soczewka mają regularny, kulisty kształt – jak piłka do koszykówki. U osoby z astygmatyzmem rogówka (lub rzadziej soczewka) ma kształt bardziej przypominający piłkę do rugby – jest bardziej zakrzywiona w jednej osi niż w drugiej.

Ta nierównomierna krzywizna sprawia, że światło wpadające do oka załamuje się pod różnymi kątami w zależności od kierunku. W efekcie obraz na siatkówce jest rozmazany lub zniekształcony – zarówno przedmioty bliskie, jak i odległe są niewyraźne.

Astygmatyzm często współistnieje z innymi wadami wzroku – krótkowzrocznością lub dalekowzrocznością. Wówczas mówimy o astygmatyzmie złożonym, który wymaga bardziej precyzyjnej korekcji.

Jak powstaje astygmatyzm – przyczyny

W większości przypadków astygmatyzm jest wadą wrodzoną, uwarunkowaną genetycznie. Jeśli rodzice mają astygmatyzm, istnieje duże prawdopodobieństwo, że ich dzieci również będą miały tę wadę. Astygmatyzm wrodzony zwykle jest stabilny przez całe życie.

Jednak niezborność może też pojawić się lub nasilić w wyniku różnych czynników:

Urazy i operacje oka

Uraz rogówki, np. zadrapanie lub oparzenie, może zmienić jej kształt i spowodować astygmatyzm. Podobnie operacje okulistyczne – szczególnie te wymagające nacięcia rogówki – mogą prowadzić do nieregularności jej krzywizny. Nowoczesne techniki chirurgiczne minimalizują to ryzyko.

Stożek rogówki (keratoconus)

To postępująca choroba, w której rogówka stopniowo cieńczeje i wybrzusza się do przodu, przybierając kształt stożka. Stożek rogówki powoduje narastający, nieregularny astygmatyzm, który trudno skorygować zwykłymi okularami. Choroba najczęściej zaczyna się w okresie dojrzewania i postępuje do około 40. roku życia.

Zmiany związane z wiekiem

Wraz z wiekiem mogą zachodzić niewielkie zmiany w kształcie rogówki lub soczewki, które wpływają na stopień astygmatyzmu. Często obserwuje się nasilenie astygmatyzmu „przeciw regule” u osób starszych.

Nacisk na rogówkę

Przewlekły nacisk na rogówkę – np. przez częste pocieranie oczu, źle dopasowane okulary lub wyrośla na powiekach (gradówka, kępki żółte) – może z czasem zmienić jej kształt.

Rodzaje astygmatyzmu

Astygmatyzm klasyfikuje się na kilka sposobów, w zależności od jego lokalizacji i charakterystyki.

Ze względu na lokalizację

Astygmatyzm rogówkowy – najczęstszy typ, wynikający z nieregularnego kształtu rogówki. Stanowi około 90% wszystkich przypadków astygmatyzmu.

Astygmatyzm soczewkowy – spowodowany nieregularnością soczewki oka. Jest rzadszy i zwykle mniejszy niż rogówkowy.

Ze względu na regularność

Astygmatyzm regularny – główne południki oka (osie o największej i najmniejszej mocy łamiącej) są prostopadłe do siebie. Ten typ można skutecznie korygować okularami i soczewkami toyrycznymi.

Astygmatyzm nieregularny – południki nie są prostopadłe, krzywizna rogówki jest chaotyczna. Występuje np. w stożku rogówki lub po urazach. Trudniejszy do korekcji, często wymaga specjalnych soczewek kontaktowych (twardych, skleralnych).

Ze względu na współistniejące wady

Astygmatyzm krótkowzroczny (miopijny) – jedno lub oba ogniska znajdują się przed siatkówką.

Astygmatyzm nadwzroczny (hipermotropijny) – jedno lub oba ogniska znajdują się za siatkówką.

Astygmatyzm mieszany – jedno ognisko przed, drugie za siatkówką.

Ze względu na położenie osi

Astygmatyzm prosty (zgodny z regułą) – oś pionowa rogówki jest bardziej stroma. Częstszy u młodszych osób.

Astygmatyzm odwrotny (przeciw regule) – oś pozioma jest bardziej stroma. Częstszy u osób starszych.

Astygmatyzm skośny – główne osie są skośne, nie pionowe ani poziome.

Objawy astygmatyzmu

Objawy astygmatyzmu zależą od stopnia wady. Niewielki astygmatyzm (poniżej 0,5-0,75 dioptrii) często nie powoduje żadnych dolegliwości i może pozostać niewykryty. Przy większych wadach pojawiają się charakterystyczne symptomy:

Zaburzenia widzenia

• Nieostre widzenie – zarówno z bliska, jak i z daleka; obraz jest rozmazany, jakby lekko nieostry
• Zniekształcenie obrazu – linie proste mogą wydawać się krzywe lub faliste
• Podwójne widzenie – szczególnie przy patrzeniu jednym okiem
• Trudności z rozpoznawaniem podobnych liter – np. H i N, M i W, 8 i 0
• Pogorszone widzenie nocą – rozmyte światła, halo wokół latarni i świateł samochodowych

Dolegliwości towarzyszące

• Bóle głowy – szczególnie czołowe, nasilające się przy pracy wzrokowej
• Zmęczenie oczu – uczucie ciężkości, pieczenia po dłuższym czytaniu czy pracy przy komputerze
• Mrużenie oczu – nieświadoma próba poprawy ostrości widzenia
• Trudności z koncentracją – szczególnie przy zadaniach wymagających precyzyjnego widzenia

Objawy astygmatyzmu u dzieci

Dzieci mogą nie zgłaszać problemów z widzeniem, ponieważ nie wiedzą, jak „powinny” widzieć. Warto zwrócić uwagę na sygnały ostrzegawcze:

• Częste pocieranie oczu
• Przybliżanie się do telewizora lub książki
• Mrużenie oczu lub przekrzywianie głowy przy patrzeniu
• Trudności z czytaniem i nauką
• Skargi na bóle głowy po szkole
• Unikanie czynności wymagających dobrego wzroku

Nieleczony astygmatyzm u dzieci może prowadzić do niedowidzenia (amblyopii) – trwałego osłabienia wzroku, które trudno skorygować w dorosłym życiu. Dlatego tak ważne są regularne badania wzroku u dzieci.

Diagnostyka astygmatyzmu

Astygmatyzm wykrywa się podczas standardowego badania okulistycznego. Okulista lub optometrysta stosuje kilka metod:

Badanie ostrości wzroku

Podstawowy test z tablicą Snellena – pacjent odczytuje litery różnej wielkości. Przy astygmatyzmie niektóre kierunki liter mogą być widziane wyraźniej niż inne.

Autorefraktometria

Automatyczne urządzenie mierzy moc łamiącą oka i wykrywa wady refrakcji, w tym astygmatyzm. Badanie jest szybkie i nieinwazyjne.

Keratometria

Pomiar krzywizny rogówki w różnych osiach. Pozwala określić stopień i oś astygmatyzmu rogówkowego.

Topografia rogówki

Szczegółowe mapowanie powierzchni rogówki. Pokazuje dokładny kształt rogówki i wykrywa nieregularności, w tym wczesne stadia stożka rogówki.

Próba szkieł (refrakcja subiektywna)

Okulista dobiera odpowiednie soczewki korekcyjne, pytając pacjenta, która opcja daje lepsze widzenie. To najdokładniejsza metoda ustalenia końcowej korekcji.

Metody korekcji i leczenia astygmatyzmu

Astygmatyzm można skutecznie korygować kilkoma metodami. Wybór zależy od stopnia wady, stylu życia pacjenta i współistniejących schorzeń.

Okulary korekcyjne

Najprostsza i najbezpieczniejsza metoda korekcji. W okularach stosuje się soczewki cylindryczne (toryczne), które mają różną moc w różnych osiach i kompensują nierównomierną krzywiznę rogówki.

Okulary są dobrym rozwiązaniem dla większości osób z astygmatyzmem. Ich wadą może być zniekształcenie obrazu peryferyjnego przy wysokich mocach oraz dyskomfort estetyczny.

Soczewki kontaktowe toryczne

Nowoczesne soczewki toryczne skutecznie korygują niemal wszystkie przypadki regularnego astygmatyzmu. Mają specjalną konstrukcję zapobiegającą obrotowi na oku – często z pogrubioną strefą dolną, która utrzymuje soczewkę we właściwej pozycji dzięki mruganiu.

Dostępne są soczewki toryczne:

• Miękkie – jednodniowe, dwutygodniowe lub miesięczne
• Twarde przepuszczające gazy (RGP) – dają najostrzejsze widzenie, szczególnie przy nieregularnym astygmatyzmie
• Skleralne – duże soczewki twarde, opierające się na twardówce; stosowane przy stożku rogówki

Laserowa korekcja wzroku

Zabiegi laserowe (LASIK, PRK, SMILE) mogą trwale skorygować astygmatyzm poprzez precyzyjne przemodelowanie rogówki. Laser usuwa mikroskopijne warstwy tkanki, zmieniając jej krzywiznę tak, aby światło prawidłowo skupiało się na siatkówce.

Zabiegi są bezbolesne (wykonywane w znieczuleniu miejscowym) i trwają kilka minut. Efekt jest trwały, choć z wiekiem mogą pojawić się nowe wady (np. starczowzroczność).

Nie każdy jest kandydatem do laserowej korekcji – wyklucza ją m.in. zbyt cienka rogówka, stożek rogówki, ciąża, niektóre choroby autoimmunologiczne czy zaawansowana suchość oczu.

Soczewki wewnątrzgałkowe toryczne

U pacjentów, którzy nie kwalifikują się do lasera (np. z powodu cienkiej rogówki lub wysokiej wady), można wszczepić soczewkę wewnątrzgałkową toryczną. Może to być:

Soczewka fakijna – wszczepiana dodatkowo, bez usuwania naturalnej soczewki. Stosowana u młodszych pacjentów z wysokimi wadami.

Soczewka wszczepiana podczas operacji zaćmy – zastępuje mętną soczewkę naturalną i jednocześnie koryguje astygmatyzm. To szczególnie korzystne rozwiązanie dla pacjentów z zaćmą i astygmatyzmem.

Astygmatyzm a operacja zaćmy – soczewki toryczne

Operacja usunięcia zaćmy to doskonała okazja do jednoczesnej korekcji astygmatyzmu. Zamiast standardowej soczewki wewnątrzgałkowej chirurg może wszczepić soczewkę toryczną, która koryguje niezborność.

Jak działają soczewki toryczne?

Soczewki toryczne mają wbudowaną korekcję cylindryczną. Muszą być precyzyjnie ustawione podczas operacji – ich oś musi pokrywać się z osią astygmatyzmu pacjenta. Dlatego przed zabiegiem wykonuje się dokładne pomiary (keratometrię, topografię, biometrię) i zaznacza się na rogówce właściwą pozycję.

Korzyści soczewek torycznych

• Jednoczesne leczenie zaćmy i astygmatyzmu – jeden zabieg, dwa problemy rozwiązane
• Mniejsza zależność od okularów – wielu pacjentów po operacji nie potrzebuje okularów do dali
• Trwały efekt – soczewka wewnątrzgałkowa pozostaje na całe życie
• Bezpieczeństwo – operacja zaćmy z soczewką toryczną ma podobne ryzyko powikłań jak standardowa operacja

Dla kogo soczewki toryczne?

Soczewki toryczne są zalecane pacjentom z zaćmą i regularnym astygmatyzmem rogówkowym powyżej 1 dioptrii. Nie są odpowiednie przy:

• Nieregularnym astygmatyzmie (np. stożek rogówki)
• Bardzo wysokim astygmatyzmie (powyżej 6 dioptrii)
• Niestabilnym astygmatyzmie (zmieniającym się z czasem)
• Współistniejących chorobach rogówki

Decyzję o wyborze soczewki podejmuje okulista na podstawie dokładnych badań i rozmowy z pacjentem o jego oczekiwaniach.

Czy astygmatyzm można wyleczyć?

Astygmatyzm nie jest chorobą, lecz wadą budowy oka – podobnie jak krótkowzroczność czy dalekowzroczność. Nie można go „wyleczyć” w sensie medycznym, ale można go skutecznie korygować.

Laserowa korekcja wzroku i soczewki wewnątrzgałkowe dają trwałe efekty – po takim zabiegu pacjent może nie potrzebować żadnej dodatkowej korekcji przez wiele lat lub do końca życia. Okulary i soczewki kontaktowe korygują wadę, ale wymagają regularnego noszenia.

Nieleczony astygmatyzm nie pogarsza się samoistnie, ale może powodować dyskomfort i utrudniać codzienne funkcjonowanie. U dzieci brak korekcji może prowadzić do niedowidzenia.

Życie z astygmatyzmem – praktyczne porady

• Regularnie badaj wzrok – co 1-2 lata, częściej, jeśli wada się zmienia
• Noś prawidłowo dobrane okulary lub soczewki – źle dobrana korekcja pogarsza widzenie i powoduje dolegliwości
• Rób przerwy przy pracy – zasada 20-20-20: co 20 minut patrz 20 sekund na obiekt oddalony o 20 stóp (6 metrów)
• Zadbaj o dobre oświetlenie – szczególnie przy czytaniu i pracy przy komputerze
• Chroń oczy przed urazami – noś okulary ochronne podczas prac, które mogą uszkodzić rogówkę

Podsumowanie

Astygmatyzm to powszechna wada wzroku, która powoduje nieostre widzenie z każdej odległości. Wynika z nieregularnego kształtu rogówki lub soczewki i może współistnieć z krótkowzrocznością lub dalekowzrocznością. Choć astygmatyzmu nie można „wyleczyć”, istnieje wiele skutecznych metod korekcji – od okularów i soczewek kontaktowych po zabiegi laserowe i soczewki wewnątrzgałkowe.

Szczególnie korzystną opcją dla osób z zaćmą i astygmatyzmem są soczewki toryczne – wszczepiane podczas operacji usunięcia zaćmy, jednocześnie korygują obie wady i mogą znacząco zmniejszyć zależność od okularów.

Czy Twój astygmatyzm przeszkadza Ci w codziennym życiu? W Okulis – Europejskim Centrum Okulistycznym – oferujemy kompleksową diagnostykę i pomoc w doborze najlepszej metody korekcji. Nasi doświadczeni chirurdzy wykonują zabiegi usunięcia zaćmy z wszczepieniem soczewek torycznych, które korygują astygmatyzm i dają szansę na życie bez okularów.

Umów się na konsultację: 32 610 00 01, 515 696 711 lub 690 290 899.