Jaskra – cichy złodziej wzroku

Czym jest jaskra?

Jaskra to grupa chorób oczu charakteryzujących się postępującym uszkodzeniem nerwu wzrokowego. Nerw wzrokowy pełni kluczową funkcję – przekazuje informacje wizualne z oka do mózgu. Gdy ulega uszkodzeniu, dochodzi do nieodwracalnej utraty widzenia, najpierw peryferyjnego (bocznego), a w zaawansowanych stadiach również centralnego.

Przez długi czas uważano, że główną i jedyną przyczyną jaskry jest podwyższone ciśnienie wewnątrzgałkowe. Prawidłowe ciśnienie w oku wynosi 10-21 mm Hg. Gdy przekracza tę normę, wywiera nadmierny nacisk na delikatne włókna nerwu wzrokowego, prowadząc do ich stopniowego obumierania. Dziś jednak wiemy, że jaskra może rozwinąć się również przy prawidłowym ciśnieniu – mówi się wtedy o jaskrze normalnego ciśnienia. W takich przypadkach przyczyną uszkodzeń jest najprawdopodobniej zaburzony przepływ krwi przez naczynia odżywiające nerw wzrokowy.

Rodzaje jaskry

Istnieje kilka typów jaskry, które różnią się mechanizmem powstawania, przebiegiem i sposobem leczenia.

Jaskra pierwotna otwartego kąta

To najczęstsza postać jaskry, stanowiąca około 90% wszystkich przypadków. Rozwija się powoli i podstępnie, często przez wiele lat nie dając żadnych objawów. Kąt przesączania (miejsce odpływu cieczy wodnistej z oka) pozostaje otwarty, ale odpływ jest utrudniony na poziomie beleczkowania. Ciśnienie wewnątrzgałkowe wzrasta stopniowo, a uszkodzenia nerwu wzrokowego postępują niezauważenie.

Jaskra zamkniętego kąta

W tej postaci jaskry kąt przesączania jest całkowicie lub częściowo zamknięty przez tęczówkę. Może przebiegać jako postać przewlekła lub jako ostry atak jaskry – nagły stan zagrożenia wymagający natychmiastowej pomocy medycznej. Jaskra zamkniętego kąta częściej dotyka osoby z dalekowzrocznością, u których gałka oczna jest krótsza.

Jaskra wrodzona

Występuje u niemowląt i małych dzieci. Jest spowodowana nieprawidłowym rozwojem układu odpływu cieczy wodnistej w okresie płodowym. Objawy to nadmierne łzawienie, światłowstręt i powiększenie gałki ocznej. Wymaga pilnego leczenia chirurgicznego.

Jaskra wtórna

Rozwija się jako powikłanie innych chorób oczu lub stanów ogólnych. Może być następstwem urazu oka, zapalenia błony naczyniowej, zaawansowanej cukrzycy, długotrwałego stosowania sterydów lub innych leków. Leczenie wymaga zarówno kontroli ciśnienia wewnątrzgałkowego, jak i terapii choroby podstawowej.

Czynniki ryzyka rozwoju jaskry

Niektóre osoby są bardziej narażone na rozwój jaskry niż inne. Znajomość czynników ryzyka pozwala na wczesne wykrycie choroby i podjęcie działań profilaktycznych.

• Wiek – ryzyko jaskry znacząco wzrasta po 40. roku życia. Choroba najczęściej dotyka osób między 40. a 80. rokiem życia. Po 60. roku życia ryzyko jest sześciokrotnie wyższe niż w młodszych grupach wiekowych.
• Historia rodzinna – jaskra ma silny komponent genetyczny. Jeśli ktoś z bliskich krewnych (rodzice, rodzeństwo) choruje na jaskrę, ryzyko zachorowania wzrasta 4-9 razy.
• Pochodzenie etniczne – osoby pochodzenia afrykańskiego i latynoskiego mają wyższe ryzyko jaskry otwartego kąta, natomiast osoby pochodzenia azjatyckiego są bardziej narażone na jaskrę zamkniętego kąta.
• Choroby współistniejące – cukrzyca, nadciśnienie tętnicze, choroby sercowo-naczyniowe, niedociśnienie oraz migreny zwiększają ryzyko rozwoju jaskry.
• Wady refrakcji – wysoką krótkowzroczność (powyżej -6 dioptrii) wiąże się z wyższym ryzykiem jaskry otwartego kąta, natomiast dalekowzroczność predysponuje do jaskry zamkniętego kąta.
• Cienka rogówka – grubość rogówki poniżej 520 mikrometrów jest uznawana za niezależny czynnik ryzyka jaskry.
• Stosowanie sterydów – długotrwałe przyjmowanie kortykosteroidów (w postaci kropli do oczu, tabletek, inhalatorów czy maści) może prowadzić do wzrostu ciśnienia wewnątrzgałkowego.

Objawy jaskry – na co zwracać uwagę

Podstępność jaskry polega na tym, że w początkowych stadiach często nie daje żadnych objawów. Dlatego nazywa się ją „cichym złodziejem wzroku”. Kiedy pacjent zauważy pogorszenie widzenia, uszkodzenia nerwu wzrokowego mogą być już znaczące i nieodwracalne.

Objawy jaskry otwartego kąta

Ta najczęstsza postać jaskry przez długi czas przebiega bezobjawowo. Pierwsze zauważalne zmiany to:

• Stopniowe zwężanie pola widzenia – początkowo gubią się fragmenty widzenia bocznego (peryferyjnego)
• Trudności z orientacją przestrzenną – potykanie się o przedmioty, problemy z prowadzeniem samochodu
• Wrażenie patrzenia przez tunel – w zaawansowanych stadiach pozostaje tylko wąski obszar widzenia centralnego
• Problemy z adaptacją do ciemności
• Efekt halo – świetliste obwódki wokół źródeł światła

Ostry atak jaskry – stan nagły

Ostry atak jaskry zamkniętego kąta to nagły stan zagrożenia wymagający natychmiastowej pomocy medycznej. Ciśnienie wewnątrzgałkowe może wzrosnąć do 50-80 mm Hg (przy normie do 21 mm Hg), co grozi trwałym uszkodzeniem nerwu wzrokowego w ciągu kilku godzin. Objawy ostrego ataku jaskry:

• Nagły, silny ból oka i połowy głowy
• Gwałtowne pogorszenie widzenia, zamglony obraz
• Zaczerwienienie oka
• Poszerzenie źrenicy, która nie reaguje na światło
• Nudności i wymioty
• Widzenie tęczowych obwódek wokół świateł
• Twarde oko przy dotyku (przez powiekę)

W przypadku wystąpienia tych objawów należy natychmiast udać się na izbę przyjęć lub do okulistycznego pogotowia! Każda godzina zwłoki zwiększa ryzyko trwałej utraty wzroku.

Diagnostyka jaskry

Wczesne wykrycie jaskry jest kluczowe, ponieważ pozwala na wdrożenie leczenia zanim dojdzie do nieodwracalnych uszkodzeń. Diagnoza opiera się na kilku badaniach, które łącznie dają pełny obraz stanu oczu.

Pomiar ciśnienia wewnątrzgałkowego (tonometria)

To podstawowe badanie przesiewowe. Prawidłowe ciśnienie wynosi 10-21 mm Hg. Warto pamiętać, że samo podwyższone ciśnienie nie oznacza jeszcze jaskry, a prawidłowe ciśnienie jej nie wyklucza. Ciśnienie może też wahać się w ciągu doby – najwyższe wartości występują zwykle rano.

Badanie dna oka (oftalmoskopia)

Okulista ocenia wygląd tarczy nerwu wzrokowego, szukając charakterystycznych zmian jaskrowych – powiększenia zagłębienia (tzw. excavatio) i zmian w kolorze tarczy. To badanie pozwala zobaczyć bezpośrednie skutki choroby.

Badanie pola widzenia (perymetria)

Perymetria komputerowa pozwala wykryć ubytki w polu widzenia, często zanim pacjent sam je zauważy. Badanie polega na rozpoznawaniu punktów świetlnych pojawiających się w różnych miejscach pola widzenia. Jest bezbolesne i trwa około 15-20 minut na każde oko.

Gonioskopia

Badanie kąta przesączania pozwala określić typ jaskry – czy kąt jest otwarty, czy zamknięty. Wykonuje się je za pomocą specjalnej soczewki kontaktowej i lampy szczelinowej.

Pachymetria

Pomiar grubości rogówki jest ważny dla prawidłowej interpretacji wyników tonometrii. Cienka rogówka może zaniżać odczyty ciśnienia, a gruba – zawyżać.

OCT (optyczna koherentna tomografia)

Nowoczesne badanie obrazowe pozwalające na szczegółową ocenę warstwy włókien nerwowych siatkówki i struktury nerwu wzrokowego. OCT wykrywa zmiany jaskrowe wcześniej niż tradycyjne badania i pozwala monitorować postęp choroby.

Leczenie jaskry

Jaskra jest chorobą nieuleczalną w tym sensie, że nie można cofnąć uszkodzeń nerwu wzrokowego, które już powstały. Jednak odpowiednie leczenie pozwala zatrzymać lub znacząco spowolnić postęp choroby i zachować pozostały wzrok. Im wcześniej rozpocznie się terapię, tym lepsze rokowanie.

Leczenie farmakologiczne (krople do oczu)

Krople obniżające ciśnienie wewnątrzgałkowe to pierwsza linia leczenia większości typów jaskry. Dostępnych jest kilka grup leków o różnych mechanizmach działania:

• Analogi prostaglandyn (np. latanoprost, bimatoprost) – zwiększają odpływ cieczy wodnistej, stosowane raz dziennie wieczorem
• Beta-blokery (np. tymolol) – zmniejszają produkcję cieczy wodnistej, stosowane 1-2 razy dziennie
• Inhibitory anhydrazy węglanowej (np. dorzolamid) – również zmniejszają produkcję cieczy wodnistej
• Agoniści alfa-2 (np. brymonidyna) – działają podwójnie: zmniejszają produkcję i zwiększają odpływ

Kluczowe jest regularne stosowanie kropli zgodnie z zaleceniami lekarza – przerwy w leczeniu prowadzą do wzrostu ciśnienia i postępu choroby. Wielu pacjentów wymaga stosowania więcej niż jednego rodzaju kropli.

Leczenie laserowe

Gdy krople nie wystarczają lub pacjent ma problemy z ich regularnym stosowaniem, okulista może zaproponować leczenie laserowe:

SLT (selektywna trabekuloplastyka laserowa) – zabieg poprawiający odpływ cieczy wodnistej przez beleczkowanie. Jest bezbolesny, wykonywany ambulatoryjnie i można go powtarzać. Skuteczność utrzymuje się przez kilka lat. Irydotomia laserowa – tworzenie małego otworu w tęczówce, stosowane w jaskrze zamkniętego kąta. Zapobiega ostrym atakom jaskry.

Leczenie chirurgiczne

Gdy leki i laser nie kontrolują ciśnienia, konieczna może być operacja. Dostępnych jest kilka technik:

Trabekulektomia – klasyczna operacja przeciwjaskrowa, polegająca na wytworzeniu nowej drogi odpływu cieczy wodnistej. Skuteczna, ale wymaga starannej kontroli pooperacyjnej. Głęboka sklerektomia – mniej inwazyjna technika, bez otwierania gałki ocznej. Mniejsze ryzyko powikłań, ale nieco niższa skuteczność. Kanaloplastyka – rozszerzenie naturalnego kanału odpływowego (kanału Schlemma) za pomocą mikrocewnika. Implanty drenażowe – wszczepienie małego urządzenia odprowadzającego ciecz wodnistą. Stosowane w trudnych przypadkach, gdy inne metody zawiodły. W Polsce zabiegi wszczepienia implantów wykonywane są z powodzeniem od 2019 roku.

Jaskra a zaćma – jaki jest związek?

Jaskra i zaćma to dwie odrębne choroby oczu, które jednak często współistnieją, szczególnie u osób starszych. Obie są związane z wiekiem, ale różnią się mechanizmem i skutkami. Zaćma to zmętnienie soczewki oka, które powoduje stopniowe pogorszenie ostrości widzenia. Jest odwracalna – operacja usunięcia zaćmy przywraca dobry wzrok.

Jaskra to uszkodzenie nerwu wzrokowego, które prowadzi do nieodwracalnej utraty pola widzenia. Leczenie może zatrzymać postęp choroby, ale nie przywraca utraconego widzenia.

U pacjentów z obiema chorobami możliwe jest wykonanie operacji łączonej – usunięcia zaćmy z jednoczesnym zabiegiem przeciwjaskrowym. Decyzję o rodzaju operacji podejmuje okulista na podstawie zaawansowania obu chorób.

Co ciekawe, sama operacja zaćmy może w niektórych przypadkach obniżyć ciśnienie wewnątrzgałkowe. Dzieje się tak, ponieważ sztuczna soczewka wewnątrzgałkowa jest znacznie cieńsza od naturalnej soczewki z zaćmą, co poprawia warunki anatomiczne w przednim odcinku oka.

Profilaktyka – jak chronić się przed jaskrą

Ponieważ jaskra przez długi czas przebiega bezobjawowo, kluczowa jest regularna kontrola u okulisty. Zalecenia dotyczące częstotliwości badań:

• Osoby 40-54 lata bez czynników ryzyka – co 2-4 lata
• Osoby 55-64 lata bez czynników ryzyka – co 1-3 lata
• Osoby powyżej 65 lat – co 1-2 lata
• Osoby z czynnikami ryzyka (niezależnie od wieku) – co roku

Badanie przesiewowe obejmuje pomiar ciśnienia wewnątrzgałkowego i ocenę nerwu wzrokowego. Jest szybkie, bezbolesne i może uratować wzrok.

Styl życia a jaskra

Choć nie można całkowicie zapobiec jaskrze, zdrowy styl życia może wspierać zdrowie oczu:

• Regularna aktywność fizyczna – umiarkowany wysiłek obniża ciśnienie wewnątrzgałkowe
• Zdrowa dieta – bogata w antyoksydanty (warzywa liściaste, ryby, orzechy)
• Unikanie palenia – palenie pogarsza ukrwienie nerwu wzrokowego
• Kontrola chorób przewlekłych – szczególnie cukrzycy i nadciśnienia
• Ochrona oczu przed urazami – stosowanie okularów ochronnych przy pracach zwiększających ryzyko urazu

Życie z jaskrą

Rozpoznanie jaskry nie oznacza nieuchronnej ślepoty. Dzięki współczesnym metodom leczenia większość pacjentów z jaskrą zachowuje użyteczny wzrok do końca życia – pod warunkiem wczesnego wykrycia choroby i systematycznego leczenia. Kluczowe jest:

• Regularne stosowanie przepisanych kropli, nawet jeśli nie odczuwa się żadnych dolegliwości
• Uczęszczanie na wszystkie wizyty kontrolne
• Natychmiastowe zgłaszanie lekarzowi jakichkolwiek zmian w widzeniu
• Informowanie innych lekarzy o jaskrze – niektóre leki mogą wpływać na ciśnienie wewnątrzgałkowe

Podsumowanie

Jaskra to poważna choroba oczu, która bez leczenia prowadzi do nieodwracalnej utraty wzroku. Jej podstępność polega na tym, że przez wiele lat może rozwijać się bez objawów. Dlatego tak ważne są regularne badania okulistyczne, szczególnie po 40. roku życia i przy występowaniu czynników ryzyka. Wczesne wykrycie i systematyczne leczenie pozwalają zatrzymać postęp choroby i zachować wzrok na całe życie.

Zadbaj o swój wzrok – nie czekaj na objawy!  Regularne badania okulistyczne to najlepsza ochrona przed „cichym złodziejem wzroku”. W Okulis – Europejskim Centrum Okulistycznym – przeprowadzamy kompleksową diagnostykę oczu, w kierunku zaćmy. Nasz doświadczony zespół lekarzy pomoże ocenić stan Twoich oczu i w razie potrzeby wdrożyć odpowiednie leczenie.

Umów się na wizytę: 32 610 00 01, 515 696 711 lub 690 290 899.