Jakie są rodzaje zaćmy, objawy i leczenie?

Czym dokładnie jest zaćma?

Soczewka oka to niewielka, przezroczysta struktura położona tuż za tęczówką, czyli barwną częścią oka. Jej zadaniem jest skupianie promieni świetlnych na siatkówce, dzięki czemu widzimy ostry obraz. Zdrowa soczewka składa się głównie z wody i białek ułożonych w precyzyjny sposób, który zapewnia jej przezroczystość. Można ją porównać do szkła w aparacie fotograficznym – gdy jest czyste, zdjęcia wychodzą ostre, gdy się zabrudzi lub zarysuje, obraz staje się niewyraźny.

Z wiekiem lub pod wpływem różnych czynników białka w soczewce zaczynają się zlepiać i tworzyć skupiska, które rozpraszają światło zamiast je przepuszczać. To właśnie te zmętnienia nazywamy zaćmą. Proces ten zazwyczaj postępuje powoli, przez lata lub nawet dekady, choć w niektórych przypadkach może przebiegać znacznie szybciej. Wiele osób nie zdaje sobie sprawy z postępującej choroby, ponieważ mózg stopniowo przyzwyczaja się do pogarszającego się obrazu.

Warto podkreślić, że zaćma nie jest błoną ani naroślą na oku, jak często błędnie się uważa. To zmiana wewnątrz samej soczewki, która stopniowo traci swoją naturalną przezroczystość. Dlatego też nie można jej usunąć kroplami do oczu ani żadnymi innymi metodami farmakologicznymi. Jedynym skutecznym leczeniem jest chirurgiczna wymiana zmętniałej soczewki na sztuczną, o czym szerzej powiemy w dalszej części artykułu.

Rodzaje zaćmy

Zaćma nie jest jednorodną chorobą. Występuje w kilku różnych postaciach, które różnią się przyczynami, przebiegiem i charakterystyką zmętnienia. Rozpoznanie konkretnego rodzaju zaćmy ma znaczenie dla planowania leczenia i przewidywania jego efektów.

Zaćma starcza – najczęstsza postać choroby

To zdecydowanie najpowszechniejsza postać katarakty, odpowiadająca za około 90% wszystkich przypadków. Rozwija się jako naturalny efekt starzenia się organizmu – podobnie jak siwieją włosy czy pojawiają się zmarszczki, tak samo z czasem mętnieje soczewka oka. Można powiedzieć, że zaćma starcza jest w pewnym sensie nieunikniona, jeśli żyjemy wystarczająco długo.

Pierwsze oznaki zaćmy starczej mogą pojawić się już po pięćdziesiątym roku życia, choć znaczące pogorszenie widzenia występuje zazwyczaj dopiero po sześćdziesiątce lub siedemdziesiątce. Szacuje się, że po siedemdziesiątym piątym roku życia zaćma w różnym stopniu zaawansowania dotyczy nawet 80% populacji. Nie oznacza to jednak, że każdy wymaga operacji – u wielu osób zmętnienie pozostaje na tyle niewielkie, że nie wpływa istotnie na codzienne funkcjonowanie.

Zaćma starcza rozwija się zwykle powoli i symetrycznie, dotykając obu oczu, choć często jedno oko jest bardziej zaawansowane niż drugie. Pacjenci stopniowo przyzwyczajają się do pogarszającego się widzenia, często nie zdając sobie sprawy z postępu choroby, dopóki zmętnienie nie stanie się bardzo znaczące. Dlatego tak ważne są regularne badania okulistyczne po pięćdziesiątym roku życia.

Zaćma wrodzona

Ten rodzaj katarakty występuje u noworodków i niemowląt. Zmętnienie soczewki jest obecne już przy urodzeniu lub rozwija się w pierwszych miesiącach życia. Przyczyny zaćmy wrodzonej są zróżnicowane i obejmują zarówno czynniki genetyczne, jak i wpływy środowiskowe działające na płód w czasie ciąży.

Wśród przyczyn genetycznych wymienia się choroby dziedziczne takie jak zespół Downa, zespół Marfana czy galaktozemia. Z kolei infekcje przebyte przez matkę w czasie ciąży, szczególnie różyczka, toksoplazmoza i cytomegalia, mogą prowadzić do uszkodzenia soczewki rozwijającego się płodu. Również niektóre leki przyjmowane przez kobietę w ciąży mogą zwiększać ryzyko zaćmy u dziecka.

Zaćma wrodzona wymaga szybkiej interwencji, ponieważ prawidłowy rozwój widzenia u dziecka zależy od otrzymywania przez mózg wyraźnych obrazów w pierwszych latach życia. Jeśli zmętniała soczewka blokuje dopływ światła do siatkówki, mózg nie uczy się prawidłowo interpretować bodźców wzrokowych. Nieleczona zaćma wrodzona może prowadzić do trwałego niedowidzenia, którego nie da się już skorygować w późniejszym wieku, nawet po usunięciu katarakty.

Zaćma pourazowa

Powstaje w wyniku urazu mechanicznego oka. Uderzenie tępym przedmiotem, zranienie, obecność ciała obcego w gałce ocznej – każda z tych sytuacji może doprowadzić do uszkodzenia soczewki i jej zmętnienia. Co istotne, zmętnienie nie zawsze pojawia się bezpośrednio po urazie. Czasami rozwija się stopniowo przez miesiące, a nawet lata od zdarzenia, które mogło już dawno zostać zapomniane.

Do tej kategorii zalicza się również zaćmę powstałą w wyniku działania promieniowania, na przykład u osób poddawanych radioterapii w okolicy głowy. Oparzenia chemiczne i termiczne oka, a także porażenie prądem elektrycznym mogą również prowadzić do rozwoju katarakty. Zaćma pourazowa często dotyczy tylko jednego oka i może mieć różny charakter w zależności od rodzaju i siły urazu.

Zaćma polekowa

Zaćma polekowa rozwija się jako powikłanie innych chorób oczu lub schorzeń ogólnoustrojowych. Najczęściej towarzyszy cukrzycy, ponieważ podwyższony poziom glukozy we krwi przyspiesza procesy prowadzące do zmętnienia soczewki. U diabetyków zaćma pojawia się wcześniej i postępuje szybciej niż u osób zdrowych, dlatego tak ważna jest dobra kontrola poziomu cukru we krwi. Inne schorzenia sprzyjające rozwojowi katarakty to jaskra, zapalenie błony naczyniowej oka oraz wysoka krótkowzroczność.

Niektóre leki stosowane przewlekle mogą również prowadzić do zmętnienia soczewki. Najsilniejszy związek udowodniono dla glikokortykosteroidów, czyli popularnych sterydów, stosowanych zarówno ogólnie, jak i w postaci kropli do oczu. Ryzyko rośnie wraz z dawką i czasem stosowania. Osoby przyjmujące sterydy przez długi czas powinny regularnie kontrolować stan soczewki u okulisty.

Podział według lokalizacji zmętnienia

Niezależnie od przyczyny, zaćmę klasyfikuje się również ze względu na to, która część soczewki uległa zmętnieniu. Zaćma jądrowa rozpoczyna się w centralnej części soczewki i stopniowo się powiększa. Ciekawym zjawiskiem towarzyszącym zaćmie jądrowej jest początkowe nasilenie krótkowzroczności – niektórzy pacjenci odkrywają, że mogą czytać bez okularów lepiej niż wcześniej. To jednak złudna poprawa, która szybko ustępuje miejsca postępującemu pogorszeniu widzenia.

W zaćmie korowej zmętnienia pojawiają się w zewnętrznych warstwach soczewki i mają kształt klinów lub szprych kierujących się ku centrum. Pacjenci z tym rodzajem katarakty często skarżą się na olśnienia i problemy z widzeniem przy jasnym świetle. Z kolei zaćma podtorebkowa tylna rozwija się w tylnej części soczewki, tuż pod jej torebką. Ten rodzaj często postępuje szybciej niż pozostałe i wcześnie powoduje znaczące problemy z czytaniem oraz widzeniem przy jasnym oświetleniu.

Objawy zaćmy – jak rozpoznać chorobę?

Zaćma rozwija się zazwyczaj powoli i bezboleśnie, co sprawia, że wiele osób przez długi czas nie zdaje sobie sprawy z choroby. Mózg ma zdolność kompensowania stopniowo pogarszającego się widzenia, dlatego pacjenci często przyzwyczajają się do zmian i uważają je za normalne objawy starzenia. Dopiero porównanie z widzeniem zdrowego oka lub gwałtowniejsze pogorszenie pozwala uświadomić sobie skalę problemu.

Najbardziej charakterystycznym objawem zaćmy jest zamglone, nieostre widzenie. Pacjenci opisują go jako patrzenie przez zabrudzoną szybę, mgłę lub wodę. Obraz jest rozmyty i niewyraźny, nawet przy odpowiedniej korekcji okularowej. Często występuje wrażenie, że okulary są brudne, choć w rzeczywistości są czyste. Wielu pacjentów wielokrotnie przeciera szkła, szukając przyczyny nieostrego obrazu.

Pogorszenie widzenia w nocy to kolejny typowy objaw. Zmętniała soczewka przepuszcza mniej światła, co szczególnie utrudnia widzenie w warunkach słabego oświetlenia. Prowadzenie samochodu po zmroku staje się trudne i niebezpieczne. Światła nadjeżdżających pojazdów oślepiają bardziej niż kiedyś, a szczegóły drogi są słabo widoczne. Wielu pacjentów z zaćmą rezygnuje z prowadzenia samochodu w nocy na długo przed tym, zanim zdecydują się na operację.

Paradoksalnie, mimo problemów z widzeniem w ciemności, pacjenci z zaćmą często skarżą się również na nadwrażliwość na jasne światło. Słońce, reflektory samochodowe czy nawet lampy domowe mogą powodować dyskomfort i oślepiające odblaski. Wokół źródeł światła pojawia się charakterystyczna poświata lub kolorowe obwódki, tak zwane halo. Objaw ten jest szczególnie nasilony w nocy i znacząco utrudnia prowadzenie pojazdów.

Zaćma może powodować również podwójne widzenie jednym okiem. Zmętnienie soczewki rozprasza światło w taki sposób, że jeden przedmiot widziany jest jako podwójny. Co istotne, podwajanie obrazu utrzymuje się nawet po zasłonięciu drugiego oka – to odróżnia je od podwójnego widzenia spowodowanego problemami z mięśniami gałek ocznych, które znika po zasłonięciu jednego oka.

W zaawansowanej zaćmie kolory tracą intensywność i nabierają żółtawego lub brązowawego odcienia. Dzieje się tak, ponieważ zmętniała soczewka działa jak filtr, pochłaniając część widma światła, szczególnie barwy niebieskie. Pacjenci często nie zdają sobie z tego sprawy, dopóki po operacji nie odkryją, jak intensywne są naprawdę kolory. Wielu opisuje moment zdjęcia opatrunku po zabiegu jako zobaczenie świata na nowo.

Jeśli w krótkim czasie kilkakrotnie zmieniano okulary, a mimo to widzenie nadal nie jest zadowalające, może to świadczyć o rozwijającej się zaćmie. Zmętnienie soczewki zmienia jej właściwości optyczne w sposób, którego nie da się w pełni skorygować okularami. Optyk może zauważyć, że mimo prawidłowo dobranej korekcji pacjent nie osiąga pełnej ostrości widzenia.

Warto wiedzieć, że zaćma nie boli, nie swędzi, nie powoduje zaczerwienienia oka ani łzawienia. Jeśli oprócz pogorszenia widzenia występują takie objawy, mogą one wskazywać na inne schorzenie oka wymagające osobnej diagnostyki. Ból oka w połączeniu z pogorszeniem widzenia powinien być zawsze powodem do pilnej wizyty u okulisty.

Co zwiększa ryzyko zachorowania na zaćmę?

Chociaż zaćma starcza jest w dużej mierze nieuniknionym efektem starzenia się, istnieją czynniki, które przyspieszają jej rozwój. Wiek pozostaje głównym czynnikiem ryzyka – po sześćdziesiątym roku życia ryzyko znacząco rośnie, a po siedemdziesiątym piątym roku większość osób ma pewien stopień zmętnienia soczewki.

Cukrzyca stanowi jeden z najważniejszych czynników ryzyka zaćmy. Diabetycy mają od dwóch do pięciu razy wyższe ryzyko rozwoju katarakty, a choroba pojawia się u nich wcześniej i postępuje szybciej. Dlatego osoby z cukrzycą powinny szczególnie dbać o regularne badania okulistyczne i dobrą kontrolę glikemii.

Długotrwała ekspozycja na słońce, a konkretnie na promieniowanie ultrafioletowe, uszkadza białka soczewki i przyspiesza jej mętnienie. Noszenie okularów przeciwsłonecznych z filtrem UV przez całe życie może zmniejszyć ryzyko lub opóźnić rozwój zaćmy. Dotyczy to szczególnie osób pracujących na zewnątrz i mieszkających w regionach o dużym nasłonecznieniu.

Palenie tytoniu to kolejny istotny czynnik ryzyka. Palacze mają od dwóch do trzech razy wyższe ryzyko zaćmy niż osoby niepalące. Substancje zawarte w dymie tytoniowym generują wolne rodniki, które uszkadzają struktury soczewki. Rzucenie palenia zmniejsza to ryzyko, choć nie eliminuje go całkowicie.

Otyłość, nadciśnienie i inne choroby metaboliczne oraz sercowo-naczyniowe również zwiększają ryzyko katarakty. Zdrowy styl życia, zbilansowana dieta bogata w antyoksydanty oraz regularna aktywność fizyczna mogą pomóc w opóźnieniu rozwoju zaćmy, choć nie zapobiegną jej całkowicie.

Jak leczy się zaćmę?

Jedynym skutecznym sposobem leczenia zaćmy jest zabieg chirurgiczny polegający na usunięciu zmętniałej soczewki i wszczepieniu w jej miejsce sztucznej soczewki wewnątrzgałkowej. Trzeba to powiedzieć jasno: żadne krople do oczu, tabletki, suplementy diety ani ćwiczenia wzrokowe nie są w stanie cofnąć ani zatrzymać zmętnienia soczewki.

Na rynku pojawiają się czasem produkty reklamowane jako leki na zaćmę lub krople rozpuszczające zaćmę. Należy podchodzić do nich z dużą ostrożnością. Nie ma naukowych dowodów na skuteczność żadnego preparatu farmakologicznego w leczeniu katarakty. Stosowanie niesprawdzonych środków może opóźnić podjęcie właściwego leczenia i pogorszyć rokowanie. Jeśli producent obiecuje wyleczenie zaćmy bez operacji, niemal na pewno mamy do czynienia z nieuczciwą reklamą.

Decyzja o operacji nie zależy od osiągnięcia jakiegoś określonego stopnia zaawansowania zaćmy. Dawniej czekano, aż katarakta stanie się tak zwanie dojrzała, czyli soczewka całkowicie zmętnieje. Wynikało to z ograniczeń ówczesnych technik chirurgicznych. Współczesna chirurgia zaćmy jest bezpieczniejsza i łatwiejsza do przeprowadzenia, gdy zmętnienie nie jest jeszcze bardzo zaawansowane, dlatego nie ma sensu odkładać operacji w nieskończoność.

O operacji warto myśleć wtedy, gdy zaćma zaczyna przeszkadzać w codziennym życiu. Dla jednej osoby będą to trudności z prowadzeniem samochodu, dla innej problemy z czytaniem książek czy rozpoznawaniem twarzy bliskich osób. Jeśli pogorszenie widzenia wpływa na jakość życia i samodzielność, a korekta okularowa nie przynosi już zadowalającej poprawy, warto rozważyć zabieg.

Przebieg operacji usunięcia zaćmy

Operacja zaćmy to jeden z najczęściej wykonywanych zabiegów chirurgicznych na świecie i zarazem jeden z najbezpieczniejszych. W samej Polsce przeprowadza się rocznie około 300 tysięcy takich operacji. Współczesnym standardem jest fakoemulsyfikacja, czyli technika polegająca na rozdrobnieniu zmętniałej soczewki za pomocą ultradźwięków i odessaniu jej fragmentów z oka przez bardzo małe nacięcie.

Nacięcie ma zaledwie około dwóch do trzech milimetrów długości i goi się samoistnie, bez konieczności zakładania szwów. To znacząco przyspiesza powrót do zdrowia i zmniejsza ryzyko powikłań. W miejsce usuniętej soczewki wszczepiana jest składana sztuczna soczewka wewnątrzgałkowa, która rozprężą się wewnątrz oka i pozostaje tam na całe życie.

Zabieg wykonywany jest w znieczuleniu miejscowym. Pacjent otrzymuje krople znieczulające do oka, dzięki czemu operacja jest całkowicie bezbolesna. Niektórzy pacjenci obawiają się, że będą widzieć narzędzia chirurgiczne zbliżające się do oka, ale w rzeczywistości widzą jedynie jasne światło i kolorowe plamy. Pacjent pozostaje przytomny, ale nie odczuwa bólu ani dyskomfortu.

Sam zabieg trwa zazwyczaj od piętnastu do dwudziestu minut. Po operacji pacjent może wrócić do domu tego samego dnia. Jest to tak zwana chirurgia jednego dnia, niewymagająca hospitalizacji. Widzenie zaczyna się poprawiać już następnego dnia po zabiegu, choć pełna stabilizacja wzroku następuje w ciągu kilku tygodni.

Sztuczna soczewka wszczepiana podczas operacji nie wymaga wymiany i służy przez całe życie. Dostępne są różne rodzaje soczewek. Soczewki jednoogniskowe zapewniają ostre widzenie na jedną odległość, zwykle dal, a do czytania pacjent nadal potrzebuje okularów. Soczewki wieloogniskowe i EDOF pozwalają widzieć ostro na różne odległości, zmniejszając lub eliminując potrzebę noszenia okularów po operacji. Soczewki toryczne korygują astygmatyzm oprócz samej zaćmy. Wybór odpowiedniej soczewki omawia się z lekarzem przed operacją, uwzględniając styl życia pacjenta i jego oczekiwania.

Życie po operacji zaćmy

Okres rekonwalescencji po operacji zaćmy jest stosunkowo krótki. Większość pacjentów może wrócić do normalnych aktywności w ciągu kilku dni, choć pełne wygojenie oka trwa około czterech do sześciu tygodni. W tym czasie należy stosować przepisane krople do oczu, zazwyczaj antybiotyk i lek przeciwzapalny, oraz unikać pocierania oka i intensywnego wysiłku fizycznego.

Operacja zaćmy należy do zabiegów o bardzo wysokiej skuteczności. Ponad 95% pacjentów uzyskuje znaczącą poprawę widzenia. Powikłania zdarzają się rzadko, u około jednego procenta operowanych, i w większości przypadków są łatwe do leczenia. Raz usunięta zaćma nie nawraca, ponieważ sztuczna soczewka nie może zmętnieć.

U części pacjentów, około dwudziestu procent, w ciągu kilku lat po operacji może dojść do zmętnienia tylnej torebki soczewki, czyli tak zwanej zaćmy wtórnej. Mimo nazwy nie jest to nawrót choroby, lecz zmętnienie cienkiej błonki otaczającej sztuczną soczewkę. Problem ten rozwiązuje się prostym, bezbolesnym zabiegiem laserowym wykonywanym ambulatoryjnie w kilka minut.

Dla osób z zaawansowaną zaćmą operacja oznacza często dramatyczną zmianę jakości życia. Pacjenci odzyskują możliwość prowadzenia samochodu, czytania, oglądania telewizji, rozpoznawania twarzy bliskich osób. Wielu z nich opisuje dzień po operacji jako ponowne zobaczenie świata – kolory są intensywniejsze, kontury ostrzejsze, a mgła, do której zdążyli się przyzwyczaić, znika bezpowrotnie.

Masz objawy mogące wskazywać na zaćmę? W Okulis specjalizujemy się w diagnostyce i leczeniu zaćmy. Nasi chirurdzy wykonali ponad 80 000 zabiegów usunięcia zaćmy. Oferujemy krótki czas oczekiwania na operację, transport do kliniki i kompleksową opiekę przed i po zabiegu.

Zadzwoń pod numer 32 610 00 01 lub 515 696 711, aby umówić się na konsultację.